Ôn tập Sinh học 12 - Chuyên đề: Cảm ứng ở động vật

Nội dung tài liệu: Ôn tập Sinh học 12 - Chuyên đề: Cảm ứng ở động vật

1. CHỦ ĐỀ: CẢM ỨNG Ở ĐỘNG VẬT. I. Khái quát về tính cảm ứng ở động vật 1. Khái niệm cảm ứng. * Cảm ứng ở động vật là phản ứng( trả lời) lại các kích thích từ môi trường sống để tồn tại và phát triển. VD: Vd:Khi rÐt ®ét ngét ë ng­êi cã ph¶n øng “næi da gµ”;mÌo cã ph¶n øng xï l«ng * Ph¶n x¹ lµ ph¶n øng cña c¬ thÓ th«ng qua hÖ thÇn kinh ®Ó tr¶ lêi một kÝch thÝch tõ m«i tr­êng trong hoÆc ngoµi c¬ thÓ. - Ph¶n x¹ lµ một d¹ng ®iÓn h×nh cña c¶m øng( thuộc tính cơ bản của mọi cơ thể có HTK) Khái niệm cảm ứng rộng hơn khái nệm phản xạ. Kh¶ n¨ng c¶m øng cã c¶ ë ®éng vËt cã tæ chøc thÇn kinh vµ ch­a cã tæ chøc thÇn kinh.Mäi tÕ bµo,c¬ quan trong c¬ thÓ ®Òu cã kh¶ n¨ng c¶m øng. Trong khi phản xạ chỉ có ở ĐV có tổ chức thần kinh. * Phản xạ thực hiện được là nhờ cung phản xạ.( vòng phản xạ). Cấu trúc của 1 cung phản xạ gồm : - Bộ phận tiếp nhận kích thích : các thụ quan, cơ quan cảm giác. - Đường dẫn truyền vào( đường dẫn truyền hướng tâm): sợi thần kinh cảm giác ( nowrron cảm giác) - Bộ phân phân tích và tổng hợp thông tin để quyết định hình thức trả lời: TK trung ương(não , tủy sống). - Đường dẫn truyền ra (đường dẫn truyền li tâm): sợi TK vận động ( nơron vận động) - Bộ phận thực hiện phản ứng (bộ phận đáp ứng) : ( cơ, tuyến ) Vẽ sơ đồ cấu trúc cung phản xạ( ) VD. Một bạn chạm tay vào gai nhon=> phản ứng rụt tay lại.Phản ứng này là phản xạ tự vệ, trong đó: +Bé phËn nhËn kÝch thÝch:thô quan ®au ë tay. +Bé ph©n ph©n tÝch vµ tæng hîp th«ng tin:Tuû sèng. +Bé phËn thùc hiÖn: C¬ tay. ( vẽ cung phản xạ tự vệ ). * Có 2 dạng phản xạ: phản xạ không điều kiện (phản xạ đơn giản) và phản xạ có điều kiện ( phản xạ phức tạp). Trong đó: Phản xạ không điều kiện( đơn giản) Phạn xạ có điều kiện (Px phức tạp) - Bẩm sinh( sinh ra đã có), không cần học tập - Hình thành trong quá trình sống, thông qua quá - Di truyền được trình học tập, rèn luyện, rút kinh nghiệm. - Không di truyền. - Bền vững, khó mất đi - Kém bền vững, dễ mất đi( có thể thay đổi) - Đặc trưng cho loài - Đặc trưng cho cá thể - Số lượng hạn chế( có giới hạn) - Số lượng không giới hạn - Chỉ trả lời những kích thích tương ứng - Trả lời các kích thích bất kì kết hợp với kích thích không điều kiện - Do một số tế bào TK nhất định tham gia. - Do một số lượng lớn TB TK tham gia - Thường do trụ não và tủy sống điều khiển - Có sự tham gia của não bộ, đặc biệt là của vỏ bán cầu đại não. VD: chạm tay vào nước nóng=> rụt tay lại VD: Khi tham gia giao thông, thấy đèn đỏ=> dừng lại. +Møc ®é phøc t¹p cña phản xạ phô thuéc vào mức độ tiến hóa của hệ thần kinh : Hệ thần kinh càng phát triển, các phản xạ càng phức tạp, tỉ lệ các phản xạ có điều kiện càng nhiều. Ngược lại, hệ thần kinh càng kém phát triển,các phản xạ càng kém phức tạp và chính xác, tỉ lệ các phản xạ không điều kiện càng nhiều II. Cảm ứng ở các nhóm động vật: 1.Động vật chưa có tổ chức thần kinh: * Đại diện: ĐV đơn bào. * Đặc điểm cảm ứng: Trả lời kích thích bằng sự chuyển động của cả cơ thể hoặc co rút của chất nguyên sinh- Hình thức này được gọi là hướng động( có thể hướng tời gần- hướng động dương, hoặc tránh ra xa- hướng động âm) 2. Đông vật có tổ chức thần kinh: - Sự phản ứng diễn ra nhanh hơn, chính xác, linh hoạt, đa dạng và phức tạp hơn tùy thuộc vào mức độ tiến hóa trong cấu trúc của HTK.
2. * Có 3 cấp độ tiến hóa trong cấu trúc của HTK: - HTK dạng lưới -HTK dạng chuỗi hạch - HTK dạng ống. 2.1. Cảm ứng của động vật có HTK dạng lưới: * Đại diện: Déng vËt cã c¬ thÓ ®èi xøng to¶ trßn thuéc ngµnh Ruét khoang(Thuû tøc,B¹ch tuéc ) * Đặc điểm cấu trúc HTK: C¸c tÕ bµo thÇn kÝnh n»m r¶i r¸c trong c¬ thÓ vµ liªn hÖ víi nhau qua c¸c sîi thÇn kinh =>mang l­íi thÇn kinh. - C¸c tÕ bµo TK cã c¸c sîi TK liªn hÖ víi tÕ bµo c¶m gi¸c vµ tÕ bµo biÓu m« c¬ (TB biểu mô cơ có khả năng co rút như các TB cơ). *Đặc điểm hoạt động của HTK dạng lưới: - Phản ứng toàn thân khi có kích thích: Khi các TB cảm giác bị kích thích sẽ chuyển thành xung TK=> Tế bào TK => các TB biểu mô cơ( hoặc các TB gai ) => Toàn thân co lại tránh kích thích hoặc phóng gai vào con mồi. - Phản ứng nhanh, kịp thời nhưng thiếu chính xác (Khi 1 TB hưng phấn => Tất cả các TB khác bị hưng phấn theo).Tiêu tốn nhiều năng lượng, 2.2 Cảm ứng của ĐV có HTK dạng chuỗi hạch * Đại diện: §éng vËt cã c¬ thÓ ®èi xøng 2 bªn thuéc ngµnh Giun dÑp,Giun trßn,Ch©n khíp. * Đặc điểm cấu trúc HTK : C¸c tÕ bµo TK tËp trung l¹i t¹o thµnh c¸c h¹ch TK.C¸c h¹ch TK ®­îc nèi víi nhau bëi c¸c d©y TK => t¹o chuçi h¹ch TK phân bố däc theo chiÒu dµi c¬ thÓ. Mçi h¹ch TK lµ trung t©m ®iÒu khiÓn ho¹t ®éng mét vïng x¸c ®Þnh trªn c¬ thÓ *ë Ch©n khíp,h¹ch thÇn kinh ®Çu cã kÝch th­íc lín h¬n h¼n víi c¸c h¹ch TK kh¸c-> hạch n·o(tăng dần tính thống nhất trong hoạt động của HTK. * Hoạt động của HTK dạng lưới: - Phản ứng cục bộ (định khu) theo từng vùng xác định khi có kích thích: . Khi một kích thích xuất hiện ở vùng nào thì hạch ở vùng đó sẽ đáp ứng. - Phản ứng chính xác hơn và tiêu tốn ít NLhơn so với HTK dạng lưới, Ưu điểm: - Nhờ có hạch TK nên số lượng TB thần kinh của nhóm ĐV này đã tăng lên - Do các TB TK trong hạch nằm gần nhau và hình thành nhiều mối liên hệ với nhau nên khả năng phối hợp hoạt động giữa chúng được tăng cường - Do mỗi hạch thần kinh điều khiển 1 vùng xác định trên cơ thể phản ứng chính xác hơn, tiết kiệm năng lương hơn HTK dạng lưới. 2.3 Cảm ứng ở động vật có HTK dạng ống: * Đại diện: Có ở động vật có xương sống. * Đặc điểm cấu trúc HTK: Cấu tạo từ 2 phần rõ rệt: - Thần kinh trung ương(Não và tủy sống): Gồm số lượng lớn các tế bào thần kinh tập hợp lại thành một ống TK nằm dọc phía lưng cơ thể. Đầu trước của ống phình to, phát triển thành não bộ.( được bảo vệ trong hộp sọ). Phần sau ống hình thành tủy sống( được bảo vệ trong cột sống). - Thần kinh ngoại biên: Gồm các hạch thần kinh và dây thần kinh , nối HTK trung ương với các cơ quan trong cơ thể * Đặc điểm hoạt động của HTK dạng ống: *HTK dạng ống hoạt động theo nguyên tắc phản xạ! ( sơ đồ cấu trúc 1 cung phản xạ) - Có 2 loại phản xạ( phần I ) * Điểm nổi bật( tính ưu việt) trong cấu trúc và hoạt động của HTK dạng ống: + Cấu trúc: - Số lượng TBTK rất lớn. - Có hiện tượng “đầu hoá”(não bộ phát triển mạnh, đặc biệt là bán cầu đại não) - Có sự phân hoá trong cấu trúc và chức năng (cùng với sự tiến hóa, càng lên cao càng có sự phân hóa về cấu tạo và chuyên hóa về chức năng), hình thành các bộ phận giữ các chức năng khác nhau trong cơ thể và đều chịu sự kiểm soát của não bộ => nâng cao tính liên kết và phối hợp trong hoạt động( ngày càng phức
3. tạp và hoàn thiện) => Hoạt động TK của các ĐV có HTK dạng ống càng lên cao càng đa dạng( số lượng phản xạ ngày càng nhiều, đặc biệt là các phản xạ có điều kiện), ngày càng chính xác và hiệu quả. + Hoạt động TK : - Càng lên các nấc thang tiến hóa cao thì hình thức phản ứng càng phong phú, đa dạng (Số lượng phản xạ ngày càng nhiều, đặc biệt là phản xạ có điều kiện) - Phản ứng nhanh, đảm bào tính chính xác cao,hiệu quả, tiết kiệm năng lượng=> Giúp động vật thích nghi tốt hơn với môi trường. * Hướng tiến hoá của HTK ở động vật: -Tập trung hoá(dạng lưới=>chuỗi hạch=>dạng ống) -Từ đối xứng toả tròn=>đối xứng 2 bên - Hiện tượng đầu hoá(TB TK tập trung nhiều về phía đầu->não bộ phát triển mạnh) =>Khả năng điều khiển,phối hợp và thống nhất hoạt động được tăng cường=>Hoạt động ngày càng đa dạng,chính xác và hiệu quả! III. Điện thế nghỉ, điện thế hoạt động và sự lan truyền xung thần kinh 1. Điện thế nghỉ: a. Khái niệm: Điện thế nghỉ là sự chênh lệch điện tích giữa 2 bên màng TB khi TB đang ở trạng thái nghỉ nghơi( khi không bị kích thích) b. Đặc điểm của ĐT nghỉ: Khi TB đang ở trang thái nghỉ ngơi thì: - Bề mặt ngoài của màng TB tích điện dương(+) - Bề mặt trong của màng TB tích điện âm (-) => *TrÞ sè ®iÖn thÕ nghØ th­êng ®­îc ®Æt phÝa tr­íc dÊu (-) Vd.§iÖn thÕ nghØ cña tÕbµo thÇn kinh mùc èng lµ -70mV.tÕ bµo nãn trong m¾t ong mËt lµ -50mV. • Cách đo điện thế nghỉ: -Sử dụng điện kÕ cực nhạy cã 2 ®iÖn cùc :§iÖn cùc 1 ®Æt s¸t mµng ngoµi cña tÕ bµo.§iÖn cùc 2 ®Æt s¸t mµng trong cña tÕ bµo.=>§äc gi¸ trÞ ®iÖn thÕ trªn trªn ®iÖn kÕ->Tri sè cña ®iÖn thÕ nghØ. c. Cơ chế hình thành điện thế nghỉ: Điện thế nghỉ xuất hiện là do 3 yếu tố: + Sự phân bố không đồng đều của các ion ở 2 bên màng TB và sự di chuyển của ion qua màng TB + Tính thầm có chon lọc của màng đối với ion( cổng ion mở hay đóng). + Hoạt động của bơm Na+/ K+. Cụ thể: * Sự phân bố ion, sự di chuyển ion và tính thấm của màng tế bào đối với ion. - Trong điều kiện không bị kích thích, nồng độ K + bên trong TB cao hơn bên ngoài TB, còn nồng độ Na+ bên ngoài cao hơn bên trong. Trong khi đó, cổng Na+ đóng chặt nên Na+ không thể khuếch tán vào trong TB được, còn cổng K + lại hé mở => K+ khuếch tán ra ngoài màng (màng tb có tính thấm cao với K + ). Khi K+ ra ngoài mang theo mang theo điện tích dương → phía trong màng trở nên âm hơn so với bên ngoài. Mặt khác, khi K+ ra ngoài bị các ion phía trong TB hút bằng lực hút tĩnh điện nên không ra xa mà phân bố sát ngay trên bề mặt ngoài của màng →Kết quả: bề mặt ngoài của màng TB tích điện dương so với mặt trong tích điện âm. * Hoạt động của bơm natri-kali. - Bơm Na-K là các chất vận chuyển( có bản chất protein ) phân bố trên màng TB. - Nhiệm vụ của bơm Na-K trong cơ chế hình thành điện thế nghỉ: Bơm Na-K vận chuyển K + từ phía ngoài trả về trong màng TB qua đó đảm bảo nồng độ K+ bên trong TB luôn cao hơn bên ngoài TB. => Bơm Na-K hoạt động giúp duy trì sự chênh lệch nồng độ của 2 loại ion này ở 2 bên màng TB nhờ đó đảm bảo ổn định giá trị điện thế nghỉ. - Hoạt động của bơm Na – K cần tiêu tốn năng lượng. 2. Điện thế hoạt động. a. Khái niệm: §iÖn thÕ ho¹t ®éng lµ sù biÕn ®æi ®iÖn thÕ nghØ ở màng TB, tõ ph©n cùc sang mÊt ph©n cùc, ®¶o cùc vµ t¸i ph©n cùc. §iªn thÕ ho¹t ®éng xuÊt hiÖn khi tÕ bµo bị kích thích với cường độ đủ ngưỡng.
4. b. Cơ chế hình thành điện thế hoạt động: Điện thế hoạt động được hình thành gồm 2 giai đoạn: - Giai đoạn mất phân cực và đảo cực. - Giai đoạn tái phân cực. Cụ thể: * Giai đoạn mất phân cực và đảo cực: Khi TB bị kích thích với cường độ đạt ngưỡng => màng TB từ trạng thái nghỉ sang trạng thái hoạt động(bị hưng phấn) => Cổng Na+ mở, ion Na+ ồ ạt tràn vào bên trong TB ( vì ở trạng thái nghỉ ngơi, nồng độ Na+ bên ngoài cao hơn bên trong TB). Do Na+ tích điện dương đi vào => làm trung hòa điện tích âm ở mặt trong( ứng với giai đoạn mất phân cực) ,sự di chuyển tiếp tục của các ion Na+ vào phía trong TB làm cho mặt trong của màng TB tích điện dương so với mặt ngoài màng TB tích điện âm( ứng với giai đoạn đảo cực) * Giai đoạn tái phân cực: Cổng Na+ chỉ mở trong khoảnh khắc rồi đóng chặt. Trong khi đó cổng K+ mở rộng, ion K+ từ phía trong TB ồ ạt tràn ra ngoài tế bào. Do K+ đi ra mang theo điện tích dương nên làm cho mặt ngoài của màng TB lại trở nên dương so với mặt trong ( ứng với giai đoạn tái phân cực). Giái trị điện thế màng trở về trạng thái nghỉ. - Trong cơ chế hình thành điện thế hoạt động, ngay sau giai đoạn tái phân cực, bơm Na-K hoạt động chuyển Na+ từ phía trong trả ra phía ngoài màng và K+ từ phía ngoài vào bên trong giúp lập lại trật tự ban đầu(duy trì sự chênh lệch nồng độ của 2 loại ion này ở 2 bên màng TB nhờ đó đảm bảo ổn định giá trị điện thế nghỉ). - Nguyên tắc hoạt động của bơm Na-K : Cứ 3 Na+ được chuyển ra ngoài thì có 2 K+ được chuyển vào bên trong dich bào. Trong giai đoạn tái phân cực, có thời kì K+ đi ra quá nhiểu làm cho bên ngoài màng dương hơn so với giá trị điện thế nghỉ( đậy là hiện trượng tái phân cực quá độ). Vào thời điểm này, nếu có kích thích khác tác động vào TB cũng không gây ra điện thế hoạt động,  giai đoạn trơ. *§å thÞ ®iÖn thÕ ho¹t ®éng:sgk 3. Sự lan truyÒn xung thÇn kinh. * Cấu tạo một tế bào TK: * .Xung thÇn kinh: §iÖn thÕ ho¹t ®éng xuÊt hiÖn ®­îc gäi lµ xung thÇn kinh(xung ®iÖn). Khi xung thÇn kinh xuÊt hiÖn t¹i n¬i bÞ kÝch thÝch sÏ ®­îc lan truyÒn dọc trªn sîi thÇn kinh ®Ó tíi n¬i xö lÝ hoÆc n¬i thùc hiÖn. 3.1 .Lan truyền xung thần kinh trên sợi TK. * Bản chất quá trình dẫn truyền xung TK trên sợi thần kinh : Là sự chuyển đổi từ điện thế nghỉ sang điện thế hoạt động ở các vùng kề nhau trên sợi trục thần kinh Chú y: Xung TK không chay trên sợi trục mà nó kích thích vùng màng phía trước làm thay đổi tính thấm của màng ở vùng này=> xuất hiện xung thần kinh tiếp theo, cứ như vậy suốt dọc sợi trục. - Khi một vùng bị kích thích chuyển sang trạng thái mất phân cực và đảo cực thì vùng phía trước đang ở trạng thái mất phân cực vì thế nó không thể kích thích vùng trước nó hình thành hình thành ĐTHĐ. Điều này đảm bảo cho xung TK chỉ lan truyền theo 1 hướng * Cách lan truyền và tốc độ lan truyền xung thần kinh trên các loại sợi thần kinh khác nhau là khác nhau.
5. Có 2 loại sợi thần kinh: - Sợi thÇn kinh kh«ng cã bao mielin (sîi trÇn): hoµn toµn kh«ng c¸ch ®iÖn - Sợi thÇn kinh cã bao mielin (sîi bäc): + Bao mielin có b¶n chÊt Phôtpholipit , màu trắng và cã tÝnh chÊt c¸ch ®iÖn. + Bao mielin ®­îc bäc gi¸n ®o¹n t¹o c¸c eo Ranvie - kh«ng c¸ch ®iÖn DÊu hiÖu Sîi TK kh«ng cã bao mielin Sîi TK cã bao mielin C¸ch lan Xung TK lan truyÒn liªn tôc tõ vïng Xung TK ®­îc lan truyÒn theo c¸ch “nh¶y truyÒn nµy sang vïng kh¸c kÒ bªn cãc” tõ eo Ranvie nµy sang eo Ranvie kh¸c Nguyªn Do hiÖn t­îng mÊt ph©n cùc .®¶o Do hiÖn t­îng mÊt ph©n cùc .®¶o cùcvµ t¸i nh©n cùcvµ t¸i ph©n cùc xuÊt hiÖn liªn tiÕp ph©n cùc xuÊt hiÖn liªn tiÕp tõ eo Ranvie nµy tõ vïng nµy sang vïng kh¸c kÒ bÖn sang eo Ranvie kh¸c Tèc ®é lan ChËm h¬n RÊt nhanh truyÒn vd.V lan truyÒn trªn sîi thÇn kinh vd: tèc ®é lan truyÒn trªn sîi thÇn kinh vËn giao c¶m ë ng­êi lµ 3-5m/ s ®éng ë ng­êi lµ 100m/s Ngoài ra tốc độ dẫn truyền xung thần kinh trên sợi. thần kinh còn phụ thuộc vào đường kính sợi trục: Đường kính càng lớn-> tốc độ dẫn truyền càng nhanh. 3.2. Lan truyền xung thần kinh qua xinap( truyền tin qua xinap) a Khái niệm: Xinap là diện tiếp xúc giữa tế bào thần kinh với tế bào thần kinh,giữa tế bào thần kinh với loại tế bào khác như TB cơ,TB tuyến *Phân loại : - Dựa vào loại TB sau xi náp =>3 kiểu xinap : Xinap TK-TK ; Xinap TK-cơ ; Xinap TK-tuyến - Dựa vào cơ chế dẫn truyền tin =>2 loại xinap : Xinap hoá học và xinap điện. Trong cơ thể, xinap hóa học chiếm đa số. b. Cấu tạo xinap hóa học * Xi náp hoá học được hợp thành từ 4 thành phần chính: + Chuú xin¸p.: Hình chùy, là ngọn dây TK của tế bào TK trước xinap.Bên trong có nhiều ti thể và các bóng chứa chất trung gian hoá học nh­ axetincolin hoÆc nora®renalin ,ađrênalin, hoÆc ®opamin, se rotonin # Mçi xin¸p chØ chøa mét chÊt trung gian ho¸ học (Ở thú phổ biến nhất là axetincolin) + Mµng tr­íc xin¸p: Lớp màng ở đầu tận cùng của ngọn dây TK trước xinap. + Khe xin¸p: Tạo bởi khoảng không gian giữa màng trước và màng sau xinap. + Mµng sau xin¸p: Màng của tế bào sau xinap tại diện tiếp xúc,trên đó có nhiều thụ thể tiếp nhận chất trung gian hoá học. c. Quá trình truyền tin qua xinap hóa học. Gồm 3 giai đoạn: - Giai đoạn 1.Xung thần kinh lan đến chùy xinap, kích thích mở kênh Ca2+ làm Ca2+ từ ngòa tràn vào trong chùy xináp. - Giai đoạn 2. Ca2+ vào trong chùy xinap làm các bóng chứa chất TGHH gắn vào màng trước và vỡ ra => giải phóng chất TGHH vào khe xináp. - Giai đoạn 3.Chất TGHH gắn vào thụ thể trên màng sau và làm xuất hiện điện thế hoạt động lan truyền đi tiếp. * Đặc điểm dẫn truyền xung TK qua xinap: - Xung TK (tin) chỉ truyền qua xinap theo một chiều,từ màng trước qua màng sau mà không theo chiều ngược lại (do đặc thù cấu tạo của xi náp: :-màng sau không có chất trung gian hóa học và màng trước không có các thụ thể tiếp nhận chất trung gian hóa học) -Tốc độ truyền tin qua xinap chậm hơn so với tốc độ truyền tin qua sợi TK( hiện tượng chậm xinap: do xung thần kinh dẫn truyền qua xinap theo cơ chế điện-hóa-điện=>xung qua xinap bị chậm lại) - Có hiện tượng mỏi xinap: Khi kích thích liên tục vào màng trước xinap => chất trung gian hóa học được giải phóng liên tục với lượng lớn => gây thiếu tạm thời chất TGHH, mặt khác ti thể không cung ứng kip NL=> xung thần kinh không lan truyền qua xinap được . Hơn nữa , cường độ của điện thế sau XN lại phụ thuộc vaò số lượng chất trung gian được giải phóng, trong khi chất TGHH đang bị cạn kiệt, chưa kịp tái tổng hợp lại => cần có thời gian nghỉ ngơi, phục hồi (khoảng thời gian để tái tổng hợp chất TGHH+phục hồi NL cần thiết đã tiêu hao) *Chú ý.
6. - Chất TGHH (Ở thú phổ biến nhất là axetincolin) là yếu tố quyết định thông tin được truyền qua XN sang TB kế bên.Vì khi các chất TGHH gắn vào màng sau =>Làm thay đổi tính thấm của màng sau hình thành xung thần kinh lan truyền đi tiếp. - Sau khi truyền tin qua xinap.Tại màng sau,chất TGHH sẽ được E.tương ứng có mặt tại đây phân huỷ thành các đơn phân ,các đơn phân này lại được thu hồi quay trở lại màng trước,đi vào chuỳ xi náp và được tái tổng hợp thành các chất TGHH chứa trong chuỳ xinap => chất TGHH không bị ứ đọng ở màng sau và bóng chứa chất TGHH không bị hết? VD.Nếu chất trung gian hoá học là axêtincôlin sẽ được E.axêtincolin- nesteraza ở màng sau XN phân hủy thành axêtat và côlin. Hai chất này quay trở lại chuỳ XN và được tái tổng hợp lại thành axêtincôlin chứa trong các bóng xináp - Quá trình truyền tin qua xinap,các ti thể có vai trò rất quan trọng trong việc điều phối NL để hoạt động truyền tin được diễn ra thuận lợi ( Năng lượng sử dụng => Biến dạng màng trước xinap ,giải phóng chất TGHH, NL sử dụng để tái tông hợp chất TGHH ) - Một nơron đơn lẻ có thể nhận XN từ nhiều nơron khác nhau=>Khả năng liên lạc tạo thành đường mòn khác nhau dường như là vô hạn .Điều này lí giải việc hệ thần kinh có thể thực hiện được chức năng xử lí thông tin rất linh hoạt. Khi: + Màng sau xinap bị phong toả,các chất TGHH không thể gắn được vào thụ thể ở màng sau . +Quá trình tổng hợp chất TGHH bị ngăn cản hoặc các chất TGHH bị phân giải tại chuỳ xinap. =>Thông tin sẽ không thể truyềnsang các TB kế bên. Lúc đó: - Cơ thể không tiếp nhận được thông tin về kích thích - Hoặc thông tin không được xử lý. - Hoặc cơ thể không thể trả lời được lệnh truyền đi => Cơ sở khoa học trong sản xuất thuốc giảm đau,thuốc an thần,thuốc gây mê, thuốc lắc Phần lớn các thuốc liên quan đến chức phận thần kinh (thuốc giảm đau,an thần,chống say tàu xe,thuốc lắc,ma tuý đá )đều được nghiên cứu và sản xuất trên cơ sở hiểu biết về chất dẫn truyền thần kinh và hoạt động của xinap . VD.Dïng thuèc atropin phong bÕ mµng sau xinap sÏ lµm mÊt kh¶ n¨ng nhËn c¶m cña mµng sau xinap víi chÊt axetylcholin, do ®ã lµm h¹n chÕ hng phÊn vµ lµm gi¶m co th¾t nªn cã t¸c dông gi¶m ®au. Thuèc aminazin cã t¸c dông tư¬ng tù như enzim aminoxidaza lµ lµm ph©n gi¶i adrenalin, v× thÕ lµm gi¶m bít lượng th«ng tin vÒ n·o nªn dÉn ®Õn an thÇn. IV. TẬP TÍNH CỦA ĐỘNG VẬT 1. Khái niệm. * TËp tÝnh lµ mét chuçi c¸c ph¶n øng ë ®éng vËt tr¶ lêi c¸c kÝch thÝch cña m«i tr­êng (bªn trong hoÆc bªn ngoµi c¬ thÓ),nhê ®ã ®éng vËt thÝch nghi víi m«i tr­êng sèng vµ t¨ng c¬ héi tån t¹i. Vd.TËp tÝnh sinh s¶n ë rïa,tËp tÝnh b¶o vÖ l·nh thæ ë chã sãi,tËp tÝnh s¨n måi ë hæ,b¸o 2.Ph©n lo¹i tËp tÝnh. Cã 2 lo¹i tËp tÝnh: 1.TËp tÝnh bÈm sinh: *Kh¸i niÖm:Lµ lo¹i tËp tÝnh sinh ra ®· cã,®­îc di truyÒn tõ bè mÑ,®Æc tr­ng cho loµi vµ rÊt bÒn v÷ng(Mang tÝnh b¶n n¨ng) Vd. NhÖn thùc hiÖn rÊt nhiÒu ®éng t¸c nèi tiÕp nhau ®Ó kÕt nèi c¸c sîi t¬ thµnh mét tÊm l­íi. TËp tÝnh phãng l­ìi b¾t måi cña cãc, tËp tÝnh sinh s¶n ë ®éng vËt, tËp tÝnh di c­, ve sÇu kªu vµo ngµy hÌ oi ¶, Õch ®ùc kªu vµo mïa sinh s¶n. 2.TËp tÝnh häc ®­îc. *Kh¸i niÖm:Lµ lo¹i tËp tÝnh ®­îc h×nh thµnh trong qu¸ tr×nh sèng th«ng qua häc tËp vµ rót kinh nghiÖm(mang tÝnh tËp nhiÔm), có thể thay đổi và rất đa dạng. VÝ dô: Mét sè ®éng vËt vèn kh«ng sî ng­êi nh­ng nÕu bÞ ®uæi b¾t, chóng sÏ häc ®­îc kinh nghiÖm ch¹y trèn thËt nhanh khi nh×n thÊy ng­êi, chuét nghe tiÕng mÌo kªu lµ bá ch¹y. C¬ së thÇn kinh cña tËp tÝnh. *C¬ së TK của tập tính chÝnh lµ ph¶n xạ. Phản xạ thực hiện được nhờ cung phản xạ( cấu trúc cung phản xạ .).Một chuỗi các phản xạ liên tiếp theo một trật tự nhất định sẽ hình thành một tập tính. Trong ®ã:
7. - Chuỗi phản xạ không điều kiện, mà trình tự của nó đã được gen quy định sẵn trong HTK, ngay từ khi HTK được hình thành là cơ sở TK của tập tính bẩm sinh( và đây cũng chính là cơ sở để giải thích vì sao tập tính bẩm sinh bền vững, không thay đổi) - Chuỗi phản xạ có điều kiện được hình thành trên cơ sở thiết lập mối liên hệ mới giữa các noron trong quá trình sống thông qua học tập, rút kinh nghiệm là cơ sở thần kinh của tập tính học được. ( và đây cũng chính là cơ sở để giải thích vì sao tập tính học được có thể thay đổi và rất đa dạng). *Chú ý: - Mức độ phức tạp của phản ứng phụ thuộc vào sè l­îng xin¸p trong cung ph¶n x¹.Sè l­îng xin¸p trong cung ph¶n x¹ t¨ng th× møc ®é phøc t¹p cña ph¶n øng còng t¨ng. - Sù h×nh thµnh tËp tÝnh häc ®­îc phô thuéc vµo møc ®é tiÕn ho¸ cña hÖ thÇn kinh vµ tuæi thä cña chóng: + §éng vËt bËc thÊp hÖ thÇn kinh cã cÊu tróc ®¬n gi¶n, sè l­îng tÕ bµo thÇn kinh Ýt, nªn kh¶ n¨ng häc tËp rÊt thÊp, viÖc häc tËp vµ rót kinh nghiÖm rÊt khã kh¨n, thªm vµo ®ã tuæi thä cña chóng th­êng ng¾n nªn kh«ng cã nhiÒu thêi gian cho viÖc häc tËp. Do kh¶ n¨ng tiÕp thu bµi häc kÐm vµ kh«ng cã nhiÒu thêi gian ®Ó häc vµ rót kinh nghiÖm(do tuæi thä ng¾n) nªn c¸c ®éng vËt nµy sèng vµ tån t¹i ®­îc chñ yÕu lµ nhê tËp tÝnh bÈm sinh. + §éng vËt cã hÖ thÇn kinh ph¸t triÓn rÊt thuËn lîi cho viÖc häc tËp vµ rót kinh nghiÖm.TËp tÝnh ngµy cµng hoµn thiÖn do phÇn häc tËp ®­îc bæ xung ngµy cµng nhiÒu vµ cµng chiÕm ­u thÕ so víi bÈm sinh. Ngoµi ra ®éng vËt cã hÖ thÇn kinh ph¸t triÓn th­êng cã tuæi thä dµi, ®Æc biÖt lµ giai ®o¹n sinh tr­ëng vµ ph¸t triÓn kÐo dµi cho phÐp ®éng vËt thµnh lËp nhiÒu ph¶n x¹ cã ®iÒu kiÖn, hoµn thiÖn c¸c tËp tÝnh phøc t¹p thÝch øng víi c¸c ®iÒu kiÖn sèng lu«n biÕn ®æi. * Kích thích dấu hiệu: Là kích thích từ môi trường làm xuất hiện một tập tính nào đó ở động vật. Không phải bất kì kích thích nào cũng có thể trở thành kích thích dấu hiệu. VD. Rung tổ là kích thích dấu hiệu=> xuất hiện tập tính há mỏ ở chim; Ánh sáng đèn hoặc lửa ban đêm là kích thích dấu hiệu làm xuất hiện tập tính hướng sáng ở con thiêu thân. V. Các hình thức học tập ở động vật. Các hình Đặc điểm Ví dụ thức Quen nhờn Động vật phớt lờ không trả lời kích thích nhiều lần Vỗ tay nhiều lần mà không mà không kèm theo sự nguy hiểm nào cho cá ăn->Vç tay,c¸ sÏ kh«ng cã ph¶n øng. In vết Là sự bám theo của động vật theo vật mà nó nhìn Chim non mới nở bám theo thấy đầu tiên. các vật chuyển động nó nhìn *Béc lé râ nhÊt ë líp chim,nhÊt lµ giai ®o¹n ®éng thấy lần đầu tiên khi nó mới vËt cßn non,sau ®ã h×nh thøc nµy gi¶m dÇn theo ®é nở tuæi. Điều kiện 1- KÕt hîp ®ång thêi nhiÒu kÝch thÝch cã nghÜa 1.-Vç tay +cho c¸ ¨n->vç hóa: -> H×nh thµnh mèi liªn kÕt míi trong TKT¦ tay-c¸ sÏ b¬i ®Õn. 1- §¸p øng ->kÕt qu¶: Khi cã mét kÝch thÝch xuÊt hiÖn sÏ lµm - §¸nh chu«ng+cho cho ¨n (Paplop) xuÊt hiÖn mét chuçi kÝch thÝch vµ ph¶n øng t­¬ng ->khi ®¸nh chu«ng->chã tiÕt øng. n­íc bät. 2.Vd:sgk 2. KiÓu liªn kÕt hµnh vi víi mét phÇn th­ëng(hoÆc Vd kh¸c: Chã b­íc vµo nhµ- 2 - Hµnh ph¹t) ->®éng vËt chñ ®éng lÆp l¹i hµnh vi hoÆc nÐ bÞ ®¸nh->chã kh«ng bao giê ®éng tr¸nh kh«ng thùc hiÖn hµnh vi ®ã. d¸m b­íc vµo nhµ n÷a. (Skinn¬) * Hành động là liên kết thử- sai Vd: mèo lục đồ để tìm thức ăn. Học ngầm Là học không chủ định, không có ý thức, kh«ng Nếu thả chuột vào khu vực có biÕt râ lµ m×nh ®· häc ®­îc.Khi kích thích lặp lại nhiều đường đi, nó sẽ chạy thì động vật t¸i hiÖn( sử dụng) lại kinh nghiệm đã thăm dò đường đi lối lại. học được để gi¶i quyÕt nh÷ng tinh huèng t­¬ng tù. Học khôn Là kiểu học phối hợp các kinh nghiệm cũ để tìm Tinh tinh biết chồng các đồ cách giải quyết tình huống mới để lấy thức ăn trên cao
8. VI. Một số tập tính phổ biến ở động vật. CÁC ĐẶC ĐIỂM VÍ DỤ DẠNG - Ở động vật chưa có hệ thần kinh phát triển thì đa - Nhện giăng lưới tơ để bẫy bắt số tập tính kiếm ăn, săn mồi( hoặc tự vệ) là bẩm Kiếm ăn con mồi. sinh. ,săn mồi - Động vật có hệ thần kinh phát triển thì tập tính - Ở động vật ăn thịt: Hình ảnh, ( hoặc tự này khá phức tạp và phong phú, hoàn thiền dần mùi, âm thanh phát ra từ con mồi- vệ) trong quá trình sống do học tập từ bố mẹ, đồng loại > tập tính rình mồi, vồ mồi hay hoặc sự trải nghiệm của bản thân. rượt theo con mồi để tấn công * Đây là tập tính quan trong ở giới ĐV. - ĐV chiến đấu quyết liệt chống lại các cá thể khác - Tinh tinh đực sẽ đánh đuổi tinh cùng loài hoặc khác loài để bảo vệ nguồn thức ăn, tinh đực lạ khác nếu nó bị xâm Bảo vệ nơi ở và sinh sản. phạm lãnh thổ. lãnh thổ - ĐV có thể sử dụng tuyến thơm, nước tiểu để đánh dấu và xác định vùng lãnh thổ. - Chó sói dung nước tiểu để đánh * Tập tính bảo vệ lãnh thổ và phạm vi lãnh thổ ở dấu pham vi lãnh thổ. các loài khác nhau thì khác nhau. - Mọi sinh vật đều sinh sản để duy trì nòi giống. Do đó tập tính sinh sản đa số là bẩm sinh(mang tính bản năng). - Đến mùa sinh sản, các con hươu Sinh sản Tập tính sinh sản xuất hiện do kích thích từ môi đực húc nhau Con thắng trận trường ngoài( ánh sáng, âm thanh ) hay do tác sẽ được quyền giao phối với con động của môi trường bên trong( tác động của hooc cái. mon sinh dục) - Có ở các động vật hay thay đổi nơi sống theo - Sếu đầu đỏ và hạc di cư theo mùa( thường thấy ở chim, cá). Chúng di cư theo Di cư mùa. mùa định kì hàng năm - Gồm có: Di cư 1 chiều hoặc 2 chiều. - Sư tử đực đầu đàn là con hung Thứ bậc - Trong mỗi bầy đàn, luôn có sự phân chia thứ bậc. hăng nhất và luôn thắng trận khi giao đấu với các con đực khác. Vị tha - Hi sinh lợi ích bản thân cho lợi ích bầy đàn. - Kiến lính sẵn sàng hi sinh để bảo vệ kiến chúa và tổ. VII.Ứng dụng các hiểu biết về tập tính vào đời sống và sản xuất: - Giải trí: Dạy thú làm xiếc. - Săn bắn: Dạy chim ưng săn mồi. - Bảo vệ mùa màng: Sử dụng các bù nhìn để đuổi chim và các động vật khác. - Chăn nuôi: Hình thành các điều kiện hóa đáp ứng cho vật nuôi. - An ninh quốc phòng: Sử dụng chó săn để truy đuổi tội phạm, phát hiện các chất cấm. * Các tập tính học được chỉ có ở người: Giữ gìn vệ sinh chung, đi học để tiếp thu kiến thức, chấp hành các quy chế của trường và lớp.