Ôn tập TN THPT môn Ngữ văn - Chuyên đề: Cách lấy dẫn chứng và phân tích dẫn chứng trong đoạn văn nghị luận xã hội 200 chữ

Nội dung tài liệu: Ôn tập TN THPT môn Ngữ văn - Chuyên đề: Cách lấy dẫn chứng và phân tích dẫn chứng trong đoạn văn nghị luận xã hội 200 chữ

1. SỞ GD&ĐT BẮC NINH ÔN TẬP TNTHPT NĂM HỌC 2022-2023 Trường THPT Lý Thường Kiệt CHUYÊN ĐỀ SỐ 3. Môn: Ngữ văn CÁCH LẤY DẪN CHỨNG VÀ PHÂN TÍCH DẪN CHỨNG TRONG ĐOẠN VĂN NGHỊ LUẬN XÃ HỘI 200 CHỮ. I. Ý NGHĨA CỦA CHUYÊN ĐỀ: Từ nội dung đoạn trích ở phần Đọc hiểu, viết một đoạn văn nghị luận xã hội (khoảng 200 chữ) là một dạng đề quen thuộc trong đề thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Ngữ Văn trong những năm gần đây. Đối với câu hỏi này thang điểm của Bộ Giáo dục là 2,0 điểm. Để có thể chinh phục được điểm tối đa khi viết đoạn văn nghị luận xã hội là một điều không dễ, phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố. Học sinh cần đảm bảo được 05 yêu cầu như: về hình thức đoạn văn, xác định đúng vấn đề nghị luận, khả năng triển khai vấn đề nghị luận, yêu cầu về chính tả, ngữ pháp và thể hiện được suy nghĩ sâu sắc, mới mẻ về vấn đề nghị luận. Như chúng ta đã biết văn nghị luận là dạng văn bày tỏ ý kiến, quan điểm của người viết về một vấn đề nào đó (trong đời sống hoặc trong văn học) nhằm thuyết phục người nghe, người đọc. Để thuyết phục được người nghe, người đọc việc đưa dẫn chứng vào bài viết là một việc làm có vai trò rất quan trọng bởi “nói có sách mách có chứng”. Dẫn chứng được hiểu là cái được đưa ra để chứng minh, làm cơ sở cho điều nói ra, viết ra. Có ai đó đã ví nếu bài văn nghị luận xã hội là một món ăn hấp dẫn thì dẫn chứng chính là gia vị không thể thiếu. Dẫn chứng có vai trò quan trọng bởi nó sẽ chứng tỏ được sự am hiểu kiến thức xã hội của học sinh. Bên cạnh đó, dẫn chứng còn giúp bài viết thêm thuyết phục, hấp dẫn, có tính tin cậy cao. II. NỘI DUNG CHUYÊN ĐỀ: 1. Các lỗi học sinh thường mắc khi đưa dẫn chứng. Qua quan sát của người viết, thường khi viết bài nghị luận xã hội (nhất là dạng tư tưởng đạo lý), học sinh dễ mắc phải hai lỗi: Chọn dẫn chứng chưa phù hợp, hoặc dẫn chứng không liên quan đến vấn đề nghị luận, hoặc dẫn chứng chưa cụ thể, tiêu biểu, xác thực. Lỗi này có nguyên nhân do học sinh thiếu vốn dẫn chứng, có thể khắc phục bằng cách tổ chức các hoạt động cho học sinh sưu tầm. Lỗi thứ hai khó sửa hơn, đó là học sinh tìm dẫn chứng rồi nhưng viết dẫn chứng không đạt. Lỗi thường gặp nhất vẫn là sa đà, kể lể. Đối với học sinh khá thì lỗi hay mắc là các em chưa biết liên kết dẫn chứng với các lí lẽ và với vấn đề nghị luận. Nguyên nhân của lỗi thứ hai này là do các em viết đoạn văn một cách bản năng, chưa có sự hình dung về trật sự sắp xếp ý cũng như mối liên hệ giữa các ý trong mạch lập luận của mình. 2. Một số lưu ý khi đưa dẫn chứng vào bài viết nghị luận xã hội:
2. Dẫn chứng tiêu biểu, mới mẻ (càng gần thời điểm thi càng ấn tượng). Những dẫn chứng đã quen thuộc, được sử dụng nhiều lần sẽ kém hấp dẫn. Do đó học sinh cần thường xuyên cập nhật thông tin, ghi chép lại một cách có hệ thống để khi làm bài vận dụng một cách linh hoạt. Số lượng dẫn chứng vừa đủ (khoảng từ 2 hoặc 3 dẫn chứng thực sự tiêu biểu) Dẫn chứng đưa vào trong bài viết nên là dẫn chứng xuất phát từ cuộc sống (Hạn chế lấy dẫn chứng trong các tác phẩm văn học). Không nên lấy dẫn chứng chung chung, mơ hồ, không liên quan tới vấn đề nghị luận. Khi đưa dẫn chứng, cần phân tích dẫn chứng (với dung lượng khoảng 1 hoặc 2 câu văn) 3. Cách đưa dẫn chứng vào bài viết nghị luận xã hội. Các loại dẫn chứng Dẫn chứng trong văn nghị luận xã hội có 04 dạng cơ bản là: + Dẫn chứng bằng số liệu (số liệu người chết vì tai nạn giao thông, số liệu học sinh, thanh niên yêu sớm, số liệu nạo phá thai tuổi vị thành niên, số liệu về tình trạng bạo lực học đường, số lượng người nhiễm HIV, số lượng đầu sách mà người Việt Nam đọc trong 1 năm ) + Dẫn chứng bằng những sự việc, hiện tượng xảy ra trong cuộc sống (ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, siêu thị 0 đồng, ATM gạo cho người nghèo, những tấm lòng thiện nguyện trong đại dịch, chương trình “sóng và máy cho em” ) + Dẫn chứng bằng những nhân vật nổi tiếng phù hợp với vấn đề nghị luận (tùy từng vấn đề nghị luận, người viết lấy dẫn chứng cho phù hợp. Ví dụ Nick Vujicic – một người bất hạnh khi cơ thể bị khiếm khuyết không có tay không có chân nhưng anh đã vượt lên số phận nghiệt ngã và trở thành người truyền lửa, tiếp nghị lực sống cho biết bao người cùng cảnh ngộ và ngay cả những con người bình thường; J.K Rowling – tác giả của Harry Porter - bộ truyện tranh bán chạy của thời đại. Ít ai biết rằng, bà là một người mẹ đơn thân viết tác phẩm trong hoàn cảnh thất nghiệp, tuyệt vọng, nuôi con nhờ vào số tiền trợ cấp xã hội ít ỏi, vừa ru con ngủ vừa viết truyện tại một quán cà phê tồi tàn. Khi bộ truyện của bà ra đời đã bị rất nhiều nhà xuất bản từ chối in ấn. Nhưng bằng sự kiên trì, ý chí nghị lực bà đã theo đuổi đến cùng và đạt thành công, trở thành nhà văn nổi tiếng và trở thành tỷ phú nhờ viết sách Bên cạnh đó học sinh cũng có thể ghim lại một số nhân vật nổi tiếng mà cuộc đời, sự đóng góp của họ đã trở thành bài học quý giá cho nhiều người như Steve Jobs – CEO của hãng Apple, Harland Sanders – người sáng lập ra thương hiệu gà rán nổi tiếng thế giới KFC, Edison – nhà khoa học với những phát minh vĩ đại trong lịch sử; Walt Disney – nổi tiếng với hãng phim hoạt hình cùng tên, Hồ Chí Minh – tấm gương về tự học, tự rèn, tình yêu nước mãnh liệt, Chu Văn An – người được coi là ngườ thầy của mọi thời đại đã dành cả cuộc đời để cống hiến cho sự nghiệp giáo dục với triết lí nhân văn cao đẹp + Dẫn chứng bằng những câu nói nổi tiếng (Đầu tiên: hãy nghĩ. Thứ hai: hãy tin. Thứ ba: hãy mơ. Thứ tư: hãy dám – Walt Disney; Tôi đã trượt hơn 9000 cú ném trong sự nghiệp của mình.
3. Tôi đã thua gần 300 trận đấu. Hai mươi sáu lần tôi được tin tưởng giao cho cú ném quyết định trận đấu, và đã trượt. Tôi đã thất bại hết lần này tới lần khác trong đời mình. Và đó chính là lí do tôi thành công – Michael Jordan, Ai cũng có thể trở thành những “con người lớn” bằng hai cách, làm được những việc lớn hoặc làm được những việc nhỏ với một tình yêu cực lớn – Giản Tư Trung ) Đối với 4 loại dẫn chứng trên, kiểu đề nghị luận về một hiện tượng đời sống thường dùng dẫn chứng bằng số liệu hoặc dẫn chứng bằng sự việc, hiện tượng xảy ra. Kiểu đề nghị luận về một tư tưởng đạo lí, lối sống thường dùng dẫn chứng là những nhân vật nổi tiếng và dẫn chứng bằng việc trích dẫn những câu nói hay, giàu ý nghĩa về vấn đề nghị luận. Dẫn chứng có thể đưa theo 3 bước sau: + Bước 1: Xác định vấn đề nghị luận thuộc dạng nào (nghị luận về hiện tượng đời sống hoặc tư tưởng, đạo lí) + Bước 2: Xác định một số dẫn chứng tiêu biểu nhất (bản thân hiểu rõ nhất) + Bước 3: Nêu và phân tích dẫn chứng, xoáy sâu vào vấn đề trọng tâm. 4. Một số dẫn chứng thường dùng: * Cho và nhận Những bình trà đá miễn phí đặt tại vỉa hè tại Sài Gòn hay các tỉnh thành khác của Việt Nam. Hành động đơn giản nhưng giàu ấm áp tình người, xây dựng nên hình ảnh con người Việt Nam thân thiện, hiếu khách, giàu lòng nhân ái và nhân hậu. Anh Trần Phước Hòa ở quận Bình Tân là người đã xây dựng hệ thống quán cơm chay giá 5000 đồng để giúp đỡ những người gặp hoàn cảnh khó khăn. “Việc quan sát bà con đến ăn ở quán, hỏi họ dăm ba câu đã thành thói quen của tôi. Tôi cảm thấy ấm lòng mình khi họ được no bụng”. (Theo tuoitre). * Thành công O. Henry là nhà văn nổi của nước Mĩ, từ thuở nhỏ đã đi chăn bò, chăn dê và làm thuê để kiếm sống. Tác giả từng làm kế toán nhưng bị tình nghi là ăn trộm tiền và phải đi tù. Sau khi ra tù, ông bắt sau viết truyện ngắn và trở nên nổi tiếng, tác phẩm của ông được nhiều người nghiên cứu và trở thành sách bắt buộc học ở đại học. Bill Gates là người từ nhỏ đã say mê toán học, đậu vào ngành luật của ĐH Harvard, nhưng với niềm đam mê máy tính, ông đã nghỉ học và cùng một người bạn mở công ty Microsoft. Bằng chính tài năng, sự cố gắng, chăm chỉ và nỗ lực mỗi ngày Bill Gates đã trở thành người giàu nhất thế giới và dành 95% tài sản của mình để làm từ thiện.
4. Jack Ma là sinh ra trong gia đình khó khăn nhưng với tinh thần vượt khó, bất kể trời nắng mưa ông đều đạp xe đạp hơn 40 phút để đến khách sạn hàng Hàng Châu để giao tiếp với khách nước ngoài. Mặc dù gặp rất nhiều khó khăn trong sự nghiệp nhưng ông không bao giờ bỏ cuộc đã giúp ông trở thành vị tỷ phú thành đạt nhất hiện nay tại Trung Quốc. * Nghị lực sống Nick vujicic là một chàng trai với bộ dạng nhỏ bé theo đúng nghĩa,bởi tay chân của anh đã bị số phận vô tình cướp đi. Thế nhưng nghị lực và bản lĩnh của chàng trai lại không nhỏ bé, anh đã sống một cuộc đời đáng sống cố gắng gấp 2 - 3 lần người bình thường. Cuối cùng anh vẫn cưới vợ, sinh con, chơi thể thao, sống mọi hoạt động bình thường và du lịch khắp thế giới để truyền cảm hứng từ câu chuyện của chính bản thân Thomas Edison là nhà khoa học, nhà phát minh vĩ đại của thế giới với một nghị lực phi thường. Thầy giáo của Edison từng mắng ông là “dốt tới mức không thể học được bất cứ cái gì”. Tuy nhiên, sau này Edison là một nhà phát minh vĩ đại nhất lịch sử nhân loại. Hãy cứ sống bằng chính nghị lực và bản lĩnh của chúng ta chắc chắn sẽ gặt hái được quả ngọt. * Dũng cảm La Văn Cầu là vị anh hùng dân tộc, khao khát được giải phóng đất nước, tham gia chiến đấu 29 trận trong các cương vị chiến sĩ và chỉ huy. Tấm gương La Văn Cầu cổ vũ phong trào thi đua giết giặc lập công và thành lá cờ đầu trong phong trào thi đua sử dụng bộc phá công đồn, một hình thức chiến thuật mới quân đội ta mở ra từ chiến dịch Biên giới 1950. Nguyễn Văn Nam là học sinh lớp 12T7 của trường THPT Đô Lương 1 tỉnh Nghệ An. Khi gặp các e học sinh chới với giữa dòng nước, Nam đã nhanh chóng lao xuống cứu người. Tuy nhiên, sau khi cứu được 4 học sinh vào bờ thì thấy vẫn còn 1 em đang dần bị ngạt nước, cậu đã dùng hết sức lực để cứu em vào bờ và bị kiệt sức nên đã bị nước cuốn trôi. * Trung thực và thiếu trung thực Bác Hồ là người hội tụ đầy đủ tất cả những gì về đức tính tốt đẹp con người, trong đó có đức tính trung thực. Bác thẳng thắn chỉ ra những con đường sai của các bậc tiền bối của mình, phê phán những cán bộ Đảng viên dấu dốt hay đạo đức giả. Không những thế đức tính trung thực còn là một trong những tư tưởng mà Hồ Chí Minh gây dựng tích lũy được trong quá trình hoạt động của mình. Chu Văn An là nhà nho, hiền triết, nhà sư phạm mẫu mực vào cuối thời Trần. Ông nổi tiếng trung thực và không hám danh lợi. Không vì học trò là quan to mà ông dựa dẫm, trong mọi trường hợp ông đều thẳng thắn phê bình cái sai không kể đó là ai. Nhiều học sinh trong giờ kiểm tra đã quay cóp và sử dụng tài liệu để đạt được điểm cao. Hàng trăm phụ huynh ở Ấn Độ bất chấp quy chế thi mà vứt tài liệu vào phòng thi cho con em mình khiến các nhà chức trách phải đau đầu.
5. * Lòng hiếu thảo Chử Đồng Tử là một chàng trai sinh ra trong một gia đình nghèo, sống cùng cha nhưng hai cha con chỉ có 1 chiếc khố và cùng chia nhau mặc. Đến khi cha mất, chàng không nỡ tang trần cho cha nên đã dùng chiếc khố duy nhất để an táng cha yên nghỉ, còn mình thì ở trần, tiếp tục cuộc sống hàng ngày trước đây. * Tha thứ và chuộc lỗi Alfred Nobel là một nhà khoa học nổi tiếng, chế tạo ra thuốc nổ, nhưng về cuối đời rất ân hận vì thuốc nổ đó lại được sử dụng trong chiến tranh, đã mang lại nhiều nỗi đau thương, mất mát cho toàn nhân loại. Vì thế trong di chúc, Nobel đã dành trọn bộ tài sản của mình để thành lập giải Nobel để tôn vinh những đóng góp khoa học cho nhân loại để chuộc lỗi lầm của mình Thay vì trừng phạt những kẻ bại trận (Liên minh miền Nam ủng hộ chế độ nô lệ), trong buổi lễ sau khi cuộc nội chiến Mỹ kết thúc, Abraham Lincoln đã phát biểu: “Chúng tôi không ác tâm với bất kỳ ai, hãy để chúng tôi nỗ lực làm trọn công việc của mình để hàn gắn đất nước. 5. Một số ví dụ cụ thể trong các đoạn văn nghị luận xã hội. Thí sinh lưu ý mỗi luận điểm thông thường sẽ có một dẫn chứng. Tuy nhiên nếu không lựa chọn đúng lí lẽ và phân tích sâu dẫn chứng thì sẽ làm bài viết bị mờ nhòa hoặc đi sai trọng điểm. Khi làm bài phần này thí sinh cần ghi nhớ: Đối với bài nghị luận về một hiện tượng trong đời sống, đưa nhiều dẫn chứng ở phần nêu thực trạng. Đối với dạng bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lý, phần phân tích, chứng minh phải có dẫn chứng đi kèm. Ví dụ 1: Yêu cầu trình bày suy nghĩ về ý nghĩa của những việc tử tế trong cuộc sống. Đối với dạng câu hỏi này, thí sinh phải giải thích sự tử tế là gì, sự tử tế có ý nghĩa như thế nào với con người và xã hội cũng như lật ngược lại vấn đề nếu như xã hội này không còn sự tử tế. Trong đó, việc đưa dẫn chứng cần là những việc có thực trong đời sống. – Dẫn chứng về việc làm tử tế: Nhặt được 7.400 USD (hơn 172 triệu đồng) trong bao rác, hai mẹ con nhặt rác là cô Đào – anh Hiền ở TP.HCM đã trả lại cho khách Tây. Anh Hiền còn nói: “Em đặt mình vào hoàn cảnh của người mất, nếu mình đi làm cực khổ để dành được một số tiền mà bị mất thì chắc sẽ buồn lắm”. 7.400 USD không phải số tiền nhỏ nhưng chính sự tử tế giúp 2 mẹ con nhặt rác có hành động đẹp, xứng đáng trở thành tấm gương cho nhiều người. Đây là sự việc mới, được báo chí đưa cách đây không lâu. Việc lấy được những dẫn chứng mới giúp bài viết sinh động, thời sự, không bị đi vào lối mòn.
6. – Còn dẫn chứng về việc xã hội thiếu sự tử tế thì sẽ như thế nào, bạn có thể kể đến sự việc: Vụ hôi bia ở Đồng Nai do chủ xe bị lật bánh. Mặc cho lời cầu xin của chủ xeo, nhiều người vẫn “cướp giật” như cảnh nạn đói năm 1945. Hay là vụ người chồng lai vợ bầu đi sinh, giữa đường bị tai nạn, người mẹ tử vong, người con văng ra khỏi bụng mẹ nhưng người dân vẫn thờ ơ, không ai giúp đỡ . Ví dụ 2: Trình bày suy nghĩ về câu nói của Bác trong khoảng 200 từ: “Người nấu bếp, người quét rác cũng như thầy giáo, kỹ sư, nếu làm tròn trách nhiệm thì đều vẻ vang như nhau”. Đối với dạng đề này, thí sinh cần lấy dẫn chứng cho từng luận điểm. – Luận điểm thứ nhất: Nghề nào cũng cao quý, mỗi nghề nghiệp đều xuất phát từ nhu cầu xã hội nên có vị trí riêng, không thể thay thế trong đời sống xã hội. Bạn có thể lấy dẫn chứng bằng cách đặt những giả thiết liên quan như nếu bây giờ không có những người lao công, không có những người lái xe, không có những người thợ thủ công , xã hội sẽ thiếu hụt điều gì? Và hậu quả sẽ như thế nào? – Luận điểm thứ hai: Chứng minh con người làm vẻ vang nghề nghiệp chứ không phải nghề nghiệp làm rạng danh con người. Dù là lao động trí óc hay lao động tay chân thì họ đều đóng góp sức lao động chân chính của mình để xây dựng xã hội. Do vậy bất cứ ngành nghề nào cũng đáng được tôn vinh. Dẫn chứng về các cuộc thi hay danh hiệu mà họ được nhận. Điều đó chứng tỏ những công việc tưởng chừng như bình thường vẫn được tôn vinh nếu người làm việc cố gắng hết sức Ví dụ: Dương Huy Khải là đầu bếp Việt Nam đầu tiên được vinh danh trên Đại lộ Cordon Bleu, Pháp. 6. Lưu ý. - Với học sinh khá giỏi cần nêu được 1 đến 2 dẫn chứng và phân tích dẫn chứng bằng cách nêu lên đánh giá của bản than về dẫn chứng đó trong khoảng 1 đến 2 câu văn. - Với học sinh TB chỉ cần nêu được 1 đến 2 dẫn chứng. - Với học sinh yếu chỉ cần nêu được 1 dẫn chứng trong đoạn văn. III. KẾT LUẬN. Để viết được đoạn văn nghị luận xã hội ấn tượng, có dẫn chứng thuyết phục, mỗi học sinh cần tập viết, chịu khó rèn luyện mỗi ngày. Bởi “Văn ôn võ luyện” và Cuộc hành trình ngàn dặm nào cũng phải bắt đầu bằng một bước đi nhỏ bé đầu tiên – Lão Tử.